ATGB vs TBF vs Karma: Sözleşme Türlerini Karşılaştırma

Kamu ihale sözleşmelerinde en temel kararlardan biri sözleşme türü seçimidir. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu üç temel sözleşme türü tanımlar: Anahtar Teslimi Götürü Bedel (ATGB), Teklif Birim Fiyat (TBF) ve Karma sözleşme. Her birinin hakediş hesaplama yöntemi, risk dağılımı ve iş artışı kuralları farklıdır.

Bu rehberde üç sözleşme türünü detaylı olarak karşılaştırıyor, hangi durumda hangi sözleşme türünün tercih edilmesi gerektiğini ve hakediş uygulamalarındaki temel farkları ele alıyoruz.

1. Anahtar Teslimi Götürü Bedel (ATGB) Sözleşme

Tanım

Anahtar teslimi götürü bedel sözleşme, uygulama projeleri ve bunlara ilişkin mahal listelerine dayalı olarak, işin tamamı için toplam bir bedel üzerinden yapılan sözleşmedir. Yüklenici, projede belirtilen tüm işleri teklif ettiği toplam bedel karşılığında yapmayı taahhüt eder.

4734 sayılı Kanun Madde 62/c: Uygulama projesi bulunan yapım işlerinde anahtar teslimi götürü bedel teklif alınması esastır.

Hakediş Hesaplama Yöntemi

ATGB sözleşmelerde hakediş, fiziki gerçekleşme oranına göre hesaplanır. İmalatların sözleşme bedeline oranı üzerinden ödeme yapılır. Detaylı bilgi için götürü bedel hakediş örneği yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek hesaplama:

• Sözleşme bedeli: 10.000.000 TL
• Yapılan imalat oranı: %25 (projedeki tüm imalatların ağırlıklı ortalaması)
• Hakediş tutarı: 10.000.000 x 0,25 = 2.500.000 TL
• Önceki hakediş toplamı: 1.500.000 TL
• Bu dönem ödeme: 2.500.000 - 1.500.000 = 1.000.000 TL

Avantajları

• Maliyet belirliği: İdare, işin toplam maliyetini baştan bilir. Bütçe planlaması kolaydır.
• Basit hakediş hesaplama: Metraj ölçümü gerektirmez, ilerleme oranına bakılır.
• Hızlı ihale süreci: Teklif değerlendirmesi daha basittir.
• Proje disiplini: Yüklenici projeye sadık kalma eğilimindedir.

Dezavantajları

• Düşük esneklik: Proje değişiklikleri sınırlıdır.
• İş artışı sınırı düşük: Maksimum %10 iş artışı yapılabilir (detaylar için iş artışı ve iş eksilişi rehberi).
• Risk yüklenicide: Metraj hataları, öngörülemeyen zemin koşulları gibi riskler yükleniciye aittir.
• Yüksek teklif fiyatları: Risk primi nedeniyle teklifler genellikle daha yüksek olur.

2. Teklif Birim Fiyat (TBF) Sözleşme

Tanım

Teklif birim fiyat sözleşme, ön veya kesin projeye dayalı olarak, iş kalemlerinin her biri için teklif edilen birim fiyatlar ve bunlara karşılık gelen miktarların çarpımı ile toplam tutarın oluştuğu sözleşmedir. Yüklenici, her iş kalemi için birim fiyat teklif eder ve ödeme gerçekleşen miktarlar üzerinden yapılır.

4734 sayılı Kanun Madde 62/c: Ön veya kesin projeye dayalı yapım işleri ile doğal afetler nedeniyle uygulama projesi yapılmasının mümkün olmadığı hallerde birim fiyat teklif alınabilir.

Hakediş Hesaplama Yöntemi

TBF sözleşmelerde hakediş, gerçekleşen imalat miktarı x birim fiyat formülüyle hesaplanır. Her iş kalemi için sahada ölçülen miktar, sözleşmedeki birim fiyatla çarpılır. TBF hakediş örneği yazımızda detaylı bir hesaplama bulabilirsiniz.

Örnek hesaplama:

İş Kalemi	Birim	Birim Fiyat (TL)	Yapılan Miktar	Tutar (TL)
Kazı işleri	m³	85	1.200	102.000
Beton C30	m³	1.450	350	507.500
Kalıp işleri	m²	120	2.800	336.000
Donatı çeliği	ton	18.500	45	832.500
Toplam				1.778.000

Avantajları

• Yüksek esneklik: Miktar değişiklikleri doğal karşılanır.
• İş artışı sınırı yüksek: Maksimum %20 iş artışı yapılabilir.
• Adaletli ödeme: Yapılan iş kadar ödeme yapılır.
• Düşük risk primi: Risk paylaşımlı olduğu için teklifler genellikle daha uygun olur.

Dezavantajları

• Maliyet belirsizliği: Toplam maliyet ancak iş bitince kesinleşir.
• Karmaşık hakediş süreci: Her kalem için metraj ölçümü gerektirir.
• Metraj uyuşmazlıkları: Ölçüm farklılıkları itirazlara yol açabilir.
• Manipülasyon riski: Yüklenici "dengesiz teklif" vererek belirli kalemlerde avantaj sağlayabilir.

3. Karma Sözleşme

Tanım

Karma sözleşme, bir yapım işinin farklı bölümlerinin farklı sözleşme türleri ile fiyatlandırıldığı sözleşmedir. Örneğin binanın kaba inşaat kısmı ATGB, altyapı ve çevre düzenlemesi TBF olarak ihale edilebilir.

Kullanım alanı: Projenin bir kısmının kesinleşmiş uygulama projesine, diğer kısmının ise ön projeye dayalı olduğu durumlarda karma sözleşme tercih edilir.

Hakediş Hesaplama Yöntemi

Karma sözleşmede her bölüm kendi usulüne göre hesaplanır:

• ATGB kısım: İlerleme oranı x kısım bedeli
• TBF kısım: Gerçekleşen miktar x birim fiyat

İki kısımdan gelen tutarlar toplanarak toplam hakediş oluşturulur. Hakediş kesintileri toplam tutar üzerinden uygulanır.

Avantajları

• Optimum çözüm: Her kısım için en uygun sözleşme türü uygulanır.
• Dengeli risk dağılımı: Kesin projeye sahip kısımlarda risk yükleniciye, belirsiz kısımlarda paylaşımlı olur.
• Gerçekçi fiyatlandırma: Her kısım kendi doğasına uygun fiyatlandırılır.

Dezavantajları

• Yönetim karmaşıklığı: İki farklı hakediş hesaplama yöntemi uygulanır.
• İhale hazırlığı zor: İdari şartname ve sözleşme hazırlanması daha fazla uzmanlık gerektirir.
• İş artışı hesaplama: Her kısım için ayrı ayrı iş artışı sınırı uygulanır.

Karşılaştırma Tablosu

Kriter	ATGB	TBF	Karma
Proje gereksinimi	Uygulama projesi	Ön/Kesin proje	Karışık
Fiyatlandırma	Toplam bedel	Birim fiyat x miktar	Kısım bazlı
Hakediş yöntemi	İlerleme oranı	Metraj x birim fiyat	Her kısım kendi usulü
İş artışı sınırı	%10	%20	Kısımlara göre
İş eksilişi	%10 aşarsa fesih hakkı	%10 aşarsa fesih hakkı	Kısımlara göre
Risk dağılımı	Yüklenici ağırlıklı	Paylaşımlı	Dengeli
Maliyet belirliği	Yüksek	Düşük	Orta
Esneklik	Düşük	Yüksek	Orta
Metraj ölçüm yükü	Düşük	Yüksek	Orta
Uyuşmazlık riski	Düşük	Yüksek	Orta

İş Artışı ve İş Eksilişi Farkları

Sözleşme türü, iş artışı ve iş eksilişi kurallarını doğrudan etkiler. 4735 sayılı Kanun 24. madde kapsamında:

ATGB Sözleşmede İş Artışı

• Maksimum %10 iş artışı (sözleşme bedeli üzerinden)
• Birim fiyat sözleşmede olmadığı için yeni iş kalemi fiyatı belirlemek gerekir
• Fiyat belirleme sırası: (1) Yüklenicinin birim fiyat teklif cetveli, (2) Kamu İhale Kurumu fiyatları, (3) Rayiç araştırması
• Artış kapsamında yapılan imalatlar da ATGB usulüne göre hakedişe yansıtılır

TBF Sözleşmede İş Artışı

• Maksimum %20 iş artışı (sözleşme bedeli üzerinden)
• Mevcut iş kalemlerinde miktar artışı doğrudan sözleşmedeki birim fiyatla ödenir
• Yeni iş kalemi eklenecekse fiyat belirleme usulü ATGB ile aynıdır
• Artış tutarı = artış miktarı x sözleşme birim fiyat

İş Eksilişi

Her iki sözleşme türünde de iş eksilişi %10'u aşarsa yüklenici sözleşmeyi feshetme hakkına sahiptir (4735 m.24). Bu durumda yüklenici yasaklılık yaptırımıyla karşılaşmaz ve teminatı iade edilir.

Hangi Durumda Hangi Sözleşme Türü?

ATGB Tercih Edilmesi Gereken Durumlar

• Uygulama projesi tamamlanmış ve detaylandırılmış işler
• Standart ve tekrarlayan yapım işleri (konut, okul, hastane)
• İdarenin bütçe belirliği istediği projeler
• Proje değişikliği olasılığının düşük olduğu işler

TBF Tercih Edilmesi Gereken Durumlar

• Ön projeye dayalı, uygulama projesi henüz tamamlanmamış işler
• Zemin koşullarının belirsiz olduğu altyapı projeleri (tünel, yol, köprü)
• Miktar değişikliği olasılığının yüksek olduğu işler
• Doğal afet sonrası acil yapım işleri

Karma Tercih Edilmesi Gereken Durumlar

• Projenin bir kısmı kesinleşmiş, diğer kısmı belirsiz olan işler
• Bina + altyapı gibi farklı karakterdeki işlerin bir arada olduğu projeler
• Büyük ölçekli karma projeler (kampüs, hastane kompleksi vb.)

Hakediş Uygulamalarındaki Temel Farklar

Metraj ve Ölçüm

ATGB'de: İmalat ilerleme oranları mahal listesi bazında belirlenir. Yüklenici ve idare kontrol mühendisi birlikte ilerleme yüzdesini tespit eder. Metraj ölçümü yapılsa da hakediş hesabında doğrudan kullanılmaz.

TBF'de: Her iş kalemi için sahada detaylı metraj ölçümü yapılır. Ölçümler yeşil deftere kaydedilir ve hakediş hesabının temelini oluşturur. Metraj farklılıkları en yaygın uyuşmazlık sebebidir.

Fiyat Farkı Uygulaması

Her iki sözleşme türünde de fiyat farkı uygulanır ancak hesaplama matrahı farklıdır:

• ATGB: Fiyat farkı, o dönem gerçekleşen imalat tutarı (ilerleme farkı x sözleşme bedeli) üzerinden hesaplanır.
• TBF: Fiyat farkı, o dönem gerçekleşen her iş kaleminin (miktar x birim fiyat) toplamı üzerinden hesaplanır.

Kesin Hesap

ATGB'de: Sözleşme bedeli sabittir. Kesin hesap genellikle sözleşme bedeline eşittir (iş artışı/eksilişi yoksa). Proje ile yapılan iş arasındaki farklar ilerleme oranlarına yansıtılır.

TBF'de: Kesin hesap, tüm iş kalemlerinin gerçekleşen nihai miktarlarıyla hesaplanır. Bu nedenle kesin hesap sözleşme bedelinden farklı olabilir. Geçici ve kesin kabul aşamasında kesin hesap düzenlenir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış Sözleşme Türü Seçimi

Uygulama projesi olmayan bir işte ATGB sözleşme yapmak, hem idare hem yüklenici için büyük risk yaratır. Projenin olgunluk seviyesine uygun sözleşme türü seçilmelidir.

2. İş Artışı Sınırını Bilmemek

ATGB'de %10, TBF'de %20 iş artışı sınırı vardır. Bu sınırların aşılması halinde ilave işler sözleşme kapsamında yaptırılamaz ve yeni ihale gerekir.

3. Karma Sözleşmede Kısım Karışıklığı

Karma sözleşmelerde her kısmın hangi usule tabi olduğu net belirlenmeli ve hakediş hesaplamaları karıştırılmamalıdır.

4. Dengesiz Teklif Kontrolü

TBF sözleşmelerde yüklenicinin bazı kalemlerde aşırı yüksek, bazılarında düşük teklif vermesi (dengesiz teklif) sorunlara yol açabilir. İdare, aşırı düşük teklif sorgulaması yapmalıdır.

Sonuç

Sözleşme türü seçimi, yapım işinin başarısını doğrudan etkileyen stratejik bir karardır. Uygulama projesi tamamlanmış, kapsamı net işlerde ATGB; belirsizlik içeren, esnek yönetim gerektiren işlerde TBF; farklı karakterdeki işlerin bir arada olduğu projelerde karma sözleşme tercih edilmelidir.

Her sözleşme türünün hakediş hesaplama, iş artışı ve risk dağılımı kuralları farklıdır. Bu farkları bilmek hem ihale hazırlığında hem de uygulama sürecinde kritik önem taşır. Hakediş nedir? yazımızda hakediş kavramının temellerini inceleyebilirsiniz.

Kaynaklar

• 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, Madde 62
• 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, Madde 6, 8, 24
• Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ), Madde 21, 22, 39, 40
• Yapım İşlerine Ait Tip Sözleşme (Anahtar Teslimi Götürü Bedel)
• Yapım İşlerine Ait Tip Sözleşme (Birim Fiyat Teklif)
• Kamu İhale Genel Tebliği, Bölüm 53