İş Artışı ve İş Eksilişi: Sınırlar, Hesaplama, Mevzuat
İş artışı ve iş eksilişi rehberi. Yasal sınırlar (%10/%20), hesaplama yöntemleri, onay süreci ve mevzuat dayanakları.
Yapım işlerinde iş artışı ve iş eksilişi, sözleşme kapsamında öngörülmeyen durumlar nedeniyle işin kapsamının genişlemesi veya daralmasıdır. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'nun 24. maddesi, iş artışı ve eksilişinin yasal çerçevesini belirler. Sınırların bilinmesi ve doğru uygulanması, hem idare hem de yüklenici açısından kritik önem taşır.
Bu rehberde iş artışı ve iş eksilişi kavramlarını, yasal sınırları, hesaplama yöntemlerini, onay sürecini ve hakediş üzerindeki etkilerini detaylı olarak ele alıyoruz.
İş Artışı Nedir?
İş artışı, sözleşme kapsamında öngörülmeyen ancak işin tamamlanması için zorunlu olan ilave işlerin yapılmasıdır. Önemli olan nokta: iş artışı yalnızca zorunluluk halinde uygulanabilir; idarenin "istediği" her ilave iş, iş artışı kapsamında değildir.
İş artışının zorunluluk şartları:
- İlave iş, projenin tamamlanması için teknik açıdan zorunlu olmalıdır
- İlave iş, sözleşme konusu işle doğrudan ilgili olmalıdır
- İlave işin ayrı ihale edilmesi teknik veya ekonomik olarak mümkün olmamalıdır
- İlave iş, öngörülemeyen bir durumdan kaynaklanmalıdır
Dikkat: "Eksik proje" nedeniyle ortaya çıkan işler, iş artışı değil proje revizyonu kapsamında değerlendirilir. Projenin eksik veya hatalı hazırlanması idarenin sorumluluğundadır.
İş Eksilişi Nedir?
İş eksilişi, sözleşme kapsamındaki bazı iş kalemlerinin tamamen veya kısmen yapılmamasına karar verilmesidir. İdare, işin kapsamını daraltma yetkisine sahiptir ancak bu daralmanın belli sınırları vardır.
İş eksilişi nedenleri:
- Proje değişikliği sonucu bazı imalatların gereksiz hale gelmesi
- Bütçe kısıtlamaları nedeniyle işin kapsamının daraltılması
- Zemin etüdü sonucu bazı işlerin yapılmasına gerek kalmaması
- Teknolojik değişiklikler nedeniyle alternatif çözüm uygulanması
Yasal Sınırlar
İş Artışı Sınırları (4735 m.24)
| Sözleşme Türü | İş Artışı Sınırı | Hesaplama Matrahı |
|---|---|---|
| Anahtar Teslimi Götürü Bedel (ATGB) | %10 | Sözleşme bedeli |
| Teklif Birim Fiyat (TBF) | %20 | Sözleşme bedeli |
| Karma Sözleşme | Kısımlara göre %10 veya %20 | İlgili kısım bedeli |
Önemli: Bu sınırlar sözleşme bedeli üzerinden hesaplanır, yaklaşık maliyet veya ihale bedeli üzerinden değil. Sözleşme türleri hakkında detaylı bilgi için ilgili yazımıza bakabilirsiniz.
İş Eksilişi Sınırı
İş eksilişi için açık bir üst sınır yoktur. Ancak iş eksilişi sözleşme bedelinin %10'unu aşarsa, yüklenici sözleşmeyi feshetme hakkına sahip olur. Bu durumda:
- Yüklenici taahhüdünden vazgeçmiş sayılmaz
- Kesin teminat iade edilir
- Yüklenici yasaklılık yaptırımıyla karşılaşmaz
- Yapılan işlerin bedeli ödenir
İş Artışı Onay Süreci
İş artışı, belirli bir onay sürecinden geçmelidir. Onaysız yapılan ilave işler sözleşme kapsamında değerlendirilemez ve ödemesi yapılamaz.
Adım 1: Zorunluluk Tespiti
Kontrol teşkilatı veya yüklenici, ilave iş zorunluluğunu tespit eder. Teknik gerekçe raporu hazırlanır. Raporda ilave işin neden zorunlu olduğu, ayrı ihale edilememesinin nedeni ve tahmini maliyeti yer alır.
Adım 2: İş Artışı Hesaplama
İlave işin sözleşme bedeline oranı hesaplanır. Bu oran, sözleşme türüne göre %10 veya %20 sınırını aşmamalıdır.
Adım 3: Onay Makamı Kararı
İş artışı kararı, ihale yetkilisi (onay makamı) tarafından verilir. Onay makamı, teknik gerekçeyi ve maliyet hesabını inceleyerek karar verir.
Adım 4: Yüklenici Bilgilendirme
İş artışı kararı yükleniciye yazılı olarak bildirilir. Yüklenici bu kararı kabul etmek zorundadır (sözleşme gereği). Yüklenicinin iş artışını reddetme hakkı yoktur.
Adım 5: Ek Sözleşme veya İş Emri
İş artışı kapsamındaki işler için duruma göre ek sözleşme yapılır veya iş emri verilir. Ek kesin teminat da alınır.
İş Artışında Birim Fiyat Belirleme
TBF Sözleşmelerde
Mevcut iş kalemlerinde miktar artışı: Sözleşmedeki birim fiyat doğrudan uygulanır. Ek bir fiyat belirleme işlemi gerekmez.
Yeni iş kalemi eklenecekse: Aşağıdaki sırayla fiyat belirlenir:
- Yüklenicinin birim fiyat teklif cetveli: Benzer nitelikteki iş kalemi varsa onun birim fiyatı uygulanır.
- Kamu İhale Kurumu birim fiyatları: Sözleşme yılı fiyatları esas alınır.
- İlgili meslek odası rayiçleri: Ticaret ve sanayi odası fiyatları.
- Piyasa araştırması: En az üç firmadan teklif alınarak rayiç belirlenir.
ATGB Sözleşmelerde
ATGB sözleşmelerde birim fiyat cetveli olmadığı için yeni fiyat belirleme süreci daha karmaşıktır. YİGŞ 22. madde kapsamında fiyat belirleme usulü uygulanır.
Fiyat belirleme sırası:
- Yüklenicinin teklif ekinde verdiği birim fiyat cetveli (varsa)
- Sözleşme eki birim fiyat tarifleri
- Kamu İhale Kurumu birim fiyatları
- Rayiç araştırması
İş Artışı ve Süre Uzatımı İlişkisi
İş artışı genellikle süre uzatımı gerektirir. 4735 sayılı Kanun'un 24. maddesi, iş artışına bağlı süre uzatımını açıkça düzenler.
Süre uzatımı hesaplama prensibi:
- İş artışı oranına karşılık gelen süre, sözleşme süresine eklenir
- Örnek: %10 iş artışı olan bir işte, sözleşme süresi de %10 oranında uzatılabilir
- Süre uzatımı, işin niteliğine göre iş artışı oranından farklı olabilir
- Kritik yol analizi yapılarak gerçek süre ihtiyacı belirlenir
Süre uzatımı alınmadan iş artışı kapsamındaki işler yapılamaz ise, yüklenici gecikme cezası riski ile karşı karşıya kalır. Bu nedenle iş artışı onayı ile birlikte süre uzatımı talebinin de yapılması önemlidir.
İş Artışı Hesaplama Örnekleri
Örnek 1: TBF Sözleşmede İş Artışı
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Sözleşme bedeli | 5.000.000 TL |
| Sözleşme türü | TBF |
| İş artışı sınırı (%20) | 1.000.000 TL |
| Kazı işleri artışı (500 m³ x 85 TL) | 42.500 TL |
| Beton artışı (100 m³ x 1.450 TL) | 145.000 TL |
| Yeni iş kalemi (istinat duvarı) | 320.000 TL |
| Toplam iş artışı | 507.500 TL (%10,15) |
| Sınır dahilinde mi? | Evet (%20 sınırı altında) |
Örnek 2: ATGB Sözleşmede İş Artışı
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Sözleşme bedeli | 8.000.000 TL |
| Sözleşme türü | ATGB |
| İş artışı sınırı (%10) | 800.000 TL |
| Zemin iyileştirme işleri | 450.000 TL |
| Ek drenaj sistemi | 180.000 TL |
| Toplam iş artışı | 630.000 TL (%7,88) |
| Sınır dahilinde mi? | Evet (%10 sınırı altında) |
İş Eksilişi Hesaplama
İş eksilişi hesaplamasında, kaldırılan veya azaltılan iş kalemlerinin sözleşme bedeline etkisi hesaplanır.
Örnek:
- Sözleşme bedeli: 10.000.000 TL
- Kaldırılan çevre düzenlemesi işi: 800.000 TL
- Azaltılan boya işleri: 350.000 TL
- Toplam iş eksilişi: 1.150.000 TL (%11,5)
- %10'u aşıyor = Yüklenici fesih hakkına sahip
İş eksilişi durumunda yeni sözleşme bedeli: 10.000.000 - 1.150.000 = 8.850.000 TL olarak güncellenir. Kesin teminat da yeni bedele göre yeniden hesaplanır.
İş Artışı ve Eksilişin Hakediş Üzerindeki Etkisi
İş artışı onaylandıktan sonra, artan işler hakedişe dahil edilir. Hakediş hesaplamasında iş artışı tutarları ayrıca gösterilir.
ATGB'de: Yeni sözleşme bedeli = eski bedel + artış tutarı. İlerleme oranı yeni bedel üzerinden hesaplanır.
TBF'de: Artan miktarlar doğrudan metraj hesabına dahil edilir. Yeni iş kalemleri ayrı satır olarak hakedişte gösterilir.
Hakediş kesintileri de güncellenmiş sözleşme bedeli üzerinden hesaplanır. Kesin teminat tutarı, iş artışı oranında artırılır.
YİGŞ Hükümleri
YİGŞ 21. Madde - Sözleşmede Bulunmayan İşler
Sözleşme ve eklerinde bulunmayan bir işin yaptırılması gerektiğinde, yeni birim fiyat tespiti yapılır. Yüklenici ve idare mutabık kalırsa fiyat uygulanır; mutabık kalınamazsa anlaşmazlık YİGŞ 22. maddeye göre çözümlenir.
YİGŞ 22. Madde - Yeni Fiyat Tespiti
Yeni birim fiyat tespitinde taraflar anlaşamazsa, idarenin tespit ettiği fiyat uygulanır. Yüklenici, bu fiyata itiraz hakkını saklı tutarak işe devam etmek zorundadır.
Sık Yapılan Hatalar
1. Onay Almadan İş Yaptırmak
İş artışı onayı alınmadan yapılan ilave işlerin ödemesi yapılamaz. Kontrol teşkilatının sözlü talimatı yeterli değildir; yazılı onay şarttır.
2. Sınırı Hesaplama Hatası
İş artışı sınırı sözleşme bedeli üzerinden hesaplanır. Fiyat farkı, KDV veya diğer eklemeler dahil edilmez.
3. Süre Uzatımı Talebini Yapmamak
İş artışına rağmen süre uzatımı talep edilmezse yüklenici gecikme cezası riski ile karşılaşır.
4. İş Eksilişini Hakediş'e Yansıtmamak
İş eksilişi kararı verildikten sonra hakediş hesaplamalarının güncellenmesi gerekir. Kaldırılan iş kalemleri hakedişten çıkarılmalıdır.
Sonuç
İş artışı ve iş eksilişi, yapım işlerinin kaçınılmaz gerçeklerindendir. Önemli olan bu süreçlerin mevzuata uygun yürütülmesi, sınırların bilinmesi ve hakediş hesaplamalarına doğru yansıtılmasıdır. ATGB sözleşmelerde %10, TBF sözleşmelerde %20 olan iş artışı sınırları mutlaka gözetilmeli; iş eksilişinin %10'u aşması halinde yüklenicinin fesih hakkı olduğu unutulmamalıdır.
Kaynaklar
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, Madde 24
- 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, Madde 62
- Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ), Madde 21, 22
- Kamu İhale Genel Tebliği, Bölüm 51
- Sayıştay Temyiz Kurulu Kararları (İş Artışı)
İş artışı ve eksilişi hakedişe otomatik yansıtın
hakedis.work ile sözleşme değişikliklerini anlık takip edin. Sınır aşımı uyarıları ve otomatik hesaplama ile hata riskini sıfırlayın.
Ücretsiz Kayıt Ol